دیسک بین مهره ای یک ساختار غضروفی است که بین تنه مهرهها قرار دارد. این مهرهها به شکل مکعبهای استخوانی هستند. دیسکها نقش مهمی در جذب و تعدیل نیروهای وارد بر ستون فقرات ایفا میکنند. عملکرد دیسک شبیه به کمکفنر بوده و نیروهای ناشی از وزن بدن و سایر فشارهای وارده بر ستون فقرات را به طور متقارن و متعادل بین مهرهها توزیع میکند. ساختار دیسک عمدتاً از فیبر و غضروف تشکیل شده است که به آن فیبروکارتیلاژ گفته میشود.
آناتومی دیسک بین مهره ای
دیسکهای بینمهرهای میان مهرههای ستون فقرات قرار گرفته و بهعنوان ضربهگیر و عامل پشتیبانی عمل میکنند. هر دیسک از دو بخش اصلی تشکیل شده است: حلقه فیبروزوس و هسته پالپوزوس.
حلقه فیبروزوس لایهی بیرونی دیسک است که از بافتی سخت و فیبری ساخته شده و بهصورت حلقههای متحدالمرکز قرار گرفته است. وظیفه اصلی این بخش، محافظت از هسته پالپوزوس و تأمین استحکام و پایداری دیسک است.
از سوی دیگر، هسته پالپوزوس مادهای ژلمانند است که در مرکز دیسک قرار دارد. این بخش حاوی مقدار زیادی آب و پروتئوگلیکان است که به آن قوامی ژلمانند میبخشد و امکان جذب و توزیع یکنواخت فشار را در سراسر دیسک فراهم میکند.
درباره درمان دیسک کمر بیشتر بدانید.
عملکرد دیسک های بین مهره ای
دیسکهای بینمهرهای نقشی کلیدی در حفظ یکپارچگی ساختاری ستون فقرات و تسهیل حرکات ایفا میکنند. وظایف اصلی آنها عبارتند از:
- جذب ضربه: دیسک بین مهره ای ضربات وارده را جذب کرده و اثر فعالیتهای روزمره مانند راه رفتن، دویدن و پریدن را کاهش میدهند. این ویژگی از آسیب به مهرهها و سایر ساختارهای اطراف جلوگیری میکند.
- حمایت: دیسکها از ستون فقرات پشتیبانی کرده و به حفظ انحنای طبیعی و تراز مناسب آن کمک میکنند. این حمایت برای جلوگیری از تغییر شکل ستون فقرات و حفظ وضعیت صحیح بدن ضروری است.
- انعطافپذیری: دیسکهای بینمهرهای انعطافپذیری ستون فقرات را ممکن میسازند. و حرکاتی مانند خم شدن و چرخش را تسهیل میکنند.
صفحات غضروفی موجود در دیسک بین مهره ای
صفحات غضروفی یکی از اجزای اصلی دیسک بینمهرهای هستند که در بالا و پایین دیسک قرار گرفتهاند. وظیفه اتصال دیسک به تنه مهره را بر عهده دارند. این صفحات که با نام صفحات اپیفیزی یا اندپلیت نیز شناخته میشوند. در دوران کودکی و نوجوانی نقش مهمی در رشد مهرهها و افزایش قد دارند. اما پس از بلوغ، فعالیت آنها متوقف شده و بسته میشوند.
ساختار این صفحات از غضروف هیالین تشکیل شده است. با افزایش سن، قطر این غضروفها کاهش مییابد. ضخامت آنها در بزرگسالان به حدود یک میلیمتر میرسد. این صفحات بدون عروق هستند. و از سلولهای کندروسیت و کلاژن نوع ۲ ساخته شدهاند.
یکی از وظایف مهم این صفحات، تغذیه دیسک و دفع مواد زائد ستون مهرهها است. ساختار دیسک که نرم و انعطافپذیر است. فشارهای وارد بر ستون مهرهها را به این ناحیه منتقل میکند.
-
هسته دیسک
هسته دیسک بینمهرهای ساختاری کرویشکل است که در مرکز دو صفحه غضروفی دیسک قرار دارد. این بخش کاملاً متقارن بوده و نقش مهمی در توزیع یکنواخت نیروها به سراسر دیسک ایفا میکند. ساختار هسته شامل پروتئوگلیکان، فیبرهای الاستین و شبکهای نامنظم از کلاژن نوع ۲ است. پروتئوگلیکانهای موجود در هسته از نوع کراتین سولفات و کندرویتین سولفات هستند که خاصیت آنیونیک دارند. این ویژگی به جذب یا از دست دادن آب توسط هسته کمک میکند و انعطافپذیری و کارایی دیسک را تضمین میکند.
-
حلقه دیسک
آنولوس فیبروزوس یا حلقه دیسک، از ۲۰ لایه تشکیل شده است که در ساختار آن رشتههای منظمی از کلاژن قرار دارند. فیبرهای کلاژن در این حلقه با زاویهای حدود ۶۰ درجه و بهصورت مورب چیده شدهاند. جهت قرارگیری هر لایه از حلقه نیز خلاف جهت لایه مجاور خود است.
سلولهای موجود در لایههای بیرونی حلقه شباهت زیادی به فیبروبلاستها دارند. درحالیکه سلولهای داخلی بیشتر شبیه به سلولهای غضروفی یا کندروسیتها هستند. این ترکیب ساختاری به حلقه دیسک استحکام و انعطافپذیری لازم را میبخشد.
-
جریان خون در دیسک بین مهره ای
در دوران جنینی، دیسک بینمهرهای دارای ساختاری عروقی است. به این معنا که رگهای خونی تغذیهکننده دیسک بین دو اندپلیت (صفحات انتهایی یا غضروفی) بالا و پایین قرار دارند. اما پس از تولد، این رگها به تدریج از بین میروند. بهطوریکه در حدود سن ۵ سالگی، دیسک به یک ساختار بدون رگ تبدیل میشود.
در افراد بالغ، تغذیه دیسک از طریق دو شبکه مویرگی انجام میگیرد. یک شبکه مویرگی به عمق ۱ تا ۲ میلیمتر در لایه خارجی آنولوس فیبروزوس نفوذ کرده و تنها بخش محیطی آنولوس را تغذیه میکند. شبکه دیگر از جسم مهره شروع شده و از طریق استخوان تنه مهره وارد غضروف انتهایی میشود.
بهطور کلی، جریان خون در مرکز دیسک بیشتر است. و در نواحی محیطی کاهش مییابد. سلولهای موجود در مرکز دیسک یا آنولوس فیبروزوس حدود ۸ میلیمتر از این شبکههای مویرگی فاصله دارند. به همین دلیل، دیسک در حالت کلی ساختاری بدون رگ محسوب میشود.
تغذیه دیسک بین مهره ایی
به دلیل جریان خون محدود در دیسک، تغذیه آن عمدتاً از طریق فرآیند انتشار یا دیفوزیون انجام میشود. در این فرآیند، مولکولهای اکسیژن و گلوکز از شبکههای مویرگی آزاد شده و با طی مسافتی حدود ۸ میلیمتر به سلولهای دیسک میرسند و نیازهای غذایی آنها را تأمین میکنند. این روش تغذیه باعث میشود دیسک ساختاری آسیبپذیر داشته باشد.
از نظر بار الکتریکی، هسته دیسک دارای شارژ منفی است و حاوی مقدار زیادی پروتئینهای پروتئوگلیکان است. به دلیل کمبود اکسیژن در داخل دیسک، متابولیسم آن بهصورت غیرهوازی یا گلیکولیز انجام میشود. این وضعیت منجر به تولید مقدار زیادی اسید لاکتیک میشود. که باعث کاهش pH مرکز دیسک و اسیدی شدن آن میگردد.
اسید لاکتیک و سایر مواد زائد تولید شده در دیسک، مسیر معکوس اکسیژن و گلوکز را طی کرده و به شبکههای مویرگی بازمیگردند که حدود ۸ میلیمتر از سلولهای دیسک فاصله دارند.
عصب گیری دیسک بین مهره ای
در شرایط عادی، تنها ۲ میلیمتر از بخش خارجی حلقه دیسک توسط اعصاب سمپاتیک دورعروقی عصبدهی میشود. تعداد محدودی گیرنده مکانیکی نیز در لایههای خارجی آنولوس فیبروزوس گزارش شده است. این اعصاب از شبکه عصبی موجود در لیگامان طولی قدامی و لیگامان طولی خلفی وارد دیسک میشوند.
این شبکه عصبی به موادی مانند نوروپپتید Y، ماده P (عامل درد)، و استیلکولیناستراز حساس است. به همین دلیل، در صورت پارگی دیسک، این مواد آزاد شده و موجب ایجاد درد در فرد میشوند. در مقابل، بخشهای مرکزیتر حلقه دیسک و هسته دیسک فاقد عصب هستند. بنابراین به طور مستقیم در ایجاد حس درد دخالت ندارند.
شرایطی که معمولا بر دیسک های بین مهره ای تاثیر می گذارد:
دیسکهای بینمهرهای با وجود انعطافپذیری، مستعد ابتلا به مشکلاتی هستند که میتوانند باعث درد و ناراحتی شوند. برخی از شایعترین اختلالاتی دیسکهای بینمهرهای عبارتند از:
بیماری دژنراتیو دیسک: این بیماری زمانی رخ میدهد که دیسکها به مرور زمان دچار فرسایش و پارگی شوند. و محتوای آب و یکپارچگی ساختاری خود را از دست بدهند. این وضعیت میتواند به درد، سفتی و کاهش تحرک در ستون فقرات منجر شود.
فتق دیسک: در این حالت، هسته پالپوزوس از طریق پارگی آنولوس فیبروزوس بیرون زده و به اعصاب اطراف فشار وارد میکند. این وضعیت ممکن است باعث درد، بیحسی و ضعف در ناحیه آسیبدیده شود که اغلب به بازوها یا پاها نیز انتشار مییابد.
برآمدگی دیسک: برآمدگی زمانی رخ میدهد که دیسک از مرز طبیعی خود خارج شود، بدون اینکه پاره شود. اگرچه این وضعیت همیشه علائمی ایجاد نمیکند. اما در صورت فشردگی اعصاب یا نخاع مجاور، میتواند باعث درد و ناراحتی شود.
سیاتیک: سیاتیک با درد در امتداد عصب سیاتیک شناخته میشود. که از قسمت پایین کمر شروع شده و به پشت هر پا کشیده میشود. این وضعیت اغلب به دلیل فشردگی یا تحریک ریشههای عصبی ناشی از مشکلاتی مانند فتق دیسک یا تنگی کانال نخاعی ایجاد میشود.
نتیجه گیری
دیسکهای بینمهرهای اجزای حیاتی ستون فقرات هستند. که نقشی اساسی در حفظ سلامت و عملکرد آن ایفا میکنند. درک آناتومی، عملکرد و اختلالات شایع این دیسکها برای پیشگیری و مدیریت مشکلات مرتبط با آنها بسیار مهم است. با رعایت اقدامات پیشگیرانهای همچون حفظ وزن سالم، تمرین وضعیت بدنی صحیح و انجام ورزشهای منظم، افراد میتوانند سلامت و طول عمر دیسکهای بینمهرهای خود را بهبود بخشند.
1 دیدگاه
سلام خيلي خوب و جامع توضیح داد ه شده بود ممنون